Dân ca Việt trên kèn saxophone jazz: từ “Lý ngựa ô” đến “Sương bản”
“Lý ngựa ô” cùng đàn bầu ở Malmö năm 2024, “Sương bản” – sáng tác về sương núi Tây Bắc – ở Copenhagen năm 2026. Lê Duy Mạnh đưa dân ca Việt vào jazz trên cây kèn saxophone.
Trên màn hình sau sân khấu hiện hai dòng chữ. Dòng tiếng Việt: “Hoà tấu nhạc Jazz – Sương bản. Sáng tác: Lê Duy Mạnh”. Dòng tiếng Anh bên dưới: “Mist over the Mountain Village” – sương trên bản làng miền núi. Tối 20/10/2026 ở Copenhagen, tiết mục thứ hai của Chương trình Hoà nhạc hữu nghị kỷ niệm 55 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam – Đan Mạch là một bản nhạc Tây Bắc viết cho saxophone.
Bản nhạc ấy là điểm đến của một con đường anh đi đã nhiều năm: đưa dân ca Việt vào jazz.

Một cây kèn sinh ra ở Bỉ
Saxophone là nhạc cụ trẻ. Adolphe Sax, một người Bỉ, đăng ký bằng sáng chế cho nó năm 1846. Tháng 12/2019, sau nhiều năm mong mỏi, Lê Duy Mạnh mới đặt chân được tới Dinant, quê của Adolphe Sax, nơi có bảo tàng nhỏ Mr Sax’s House giữ những cây saxophone đầu tiên.
Cây kèn ấy lớn lên cùng jazz ở Mỹ, rồi đi khắp thế giới. Còn dân ca Việt thì có trước nó rất lâu. Ghép hai thứ đó lại không phải chuyện tự nhiên – nó cần người chuyển soạn.
“Lý ngựa ô” bên tiếng đàn bầu
Tháng 9/2024, trong Tuần Văn hoá Việt Nam tại Thụy Điển và Đan Mạch, anh diễn ở Nhà hát Musikaliska Kvarteret (Stockholm), ở Học viện Âm nhạc Malmö – ngôi trường anh từng tu nghiệp – và ở Sølyst, Klampenborg, ngoại ô Copenhagen.
Trong chương trình có “Lý ngựa ô” do chính anh chuyển soạn sang phong cách jazz, chơi cùng nghệ sĩ đàn bầu Ngô Trà My và nghệ sĩ guitar Lương Xuân Thịnh. Có “Chiếc khăn Piêu” cùng dàn nhạc dân tộc của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Và có “Vem kan segla” – một bài dân ca Thụy Điển – anh chơi cùng các thầy giáo, nghệ sĩ của Học viện Malmö.
Khán giả nước ngoài, anh kể, “lắng nghe say mê”, rồi tò mò tìm hiểu cách một nhạc cụ dân tộc đứng cạnh một nhạc cụ phương Tây như thế.

Vì sao dân ca hợp với saxophone
Phần lớn dân ca Việt dựng trên điệu thức năm cung. Câu hát có luyến, có láy, có những nốt trượt lên trượt xuống như giọng người. Saxophone làm được những việc ấy: người chơi nắn được cao độ bằng môi, vuốt được từ nốt này sang nốt kia, thổi được từ tiếng thì thầm tới tiếng đầy nội lực.
Với người đang học kèn, một câu lý thuộc lòng từ nhỏ còn là một bài tập tai rất tốt. Mình đã biết nó phải nghe thế nào, nên thổi lệch chỗ nào là tai nhận ra ngay.
Lê Duy Mạnh nhìn nó ở một tầng khác. “Âm nhạc dân gian, xét cho cùng, chính là ‘đáy sâu’ trong tâm hồn của mỗi quốc gia dân tộc”, anh nói sau chuyến đi năm 2024. Theo anh, khi đặt lên nền âm nhạc truyền thống, jazz gần gũi hơn và mang hơi thở đương đại hơn; còn âm nhạc truyền thống thì mới mẻ và nhiều sắc màu hơn.
Từ chuyển soạn đến sáng tác
Ý định ấy đã có từ lâu. Năm 2019, khi ra mắt MV “Hello Việt Nam”, anh đã nói về một album saxophone khai thác âm nhạc ba miền Bắc, Trung, Nam. Năm 2023, trong chuyến lưu diễn Áo và Ý, anh đứng chung chương trình với đàn bầu của NSƯT Lệ Giang và đàn T’rưng của NSƯT Hoa Đăng.
Đến Copenhagen năm 2026, anh không chuyển soạn bài của người khác nữa. “Sương bản” là sáng tác của anh, lấy cảm hứng từ vùng cao Tây Bắc. Cùng chương trình đêm ấy có dân ca Đan Mạch, một bản Mazurka của Chopin, nhạc của Michael Møller, và những làn điệu Việt như “Thả lái buông chèo”, “Bèo dạt mây trôi”, “Hoa thơm bướm lượn”. Nhà vua Frederik X và Hoàng hậu Mary có mặt trong khán phòng.

Từ “Lý ngựa ô” ở Malmö đến “Sương bản” ở Copenhagen là hai năm. Ở giữa là một thay đổi nhỏ mà khó: từ chơi lại câu hát của ông cha sang viết câu hát của mình bằng chính chất liệu ấy. Có lẽ đó là cách một cây kèn sinh ra ở Bỉ học nói tiếng Việt – bắt đầu từ một câu lý, rồi đến một làn sương trên bản núi.
Xem thêm về đêm diễn ở trang Hoà nhạc hữu nghị Việt Nam – Đan Mạch tại Copenhagen.
Bài viết tổng hợp và kể lại từ tư liệu báo chí: Báo Xây dựng, CafeF, Thanh Niên Việt, VTV 2020, VTV 2023, Dân trí. Ảnh dùng theo nguồn ghi ở từng chú thích.