Lựa chọn dăm kèn saxophone (reed) bao nhiêu độ là tối ưu?
Dăm kèn saxophone (reed) số mấy phù hợp với người mới? Cách hiểu độ cứng dăm, dấu hiệu dăm quá cứng/quá mềm, cách xoay vòng và bảo quản reed — hướng dẫn đầy đủ từ nghệ sĩ Lê Duy Mạnh.
Nếu cây kèn là thân thể thì dăm kèn (reed) chính là dây thanh quản — miếng sậy mỏng manh đó là thứ thực sự rung lên và tạo ra âm thanh; cây kèn chỉ khuếch đại và nhuộm màu cho nó. Vậy mà đây lại là bộ phận người mới ít để ý nhất: mua kèn chục triệu nhưng dùng đúng một chiếc dăm gắn sẵn từ ngày khui hộp, đến khi tiếng bí, tiếng bè thì lại đổ cho kèn hoặc cho mình.
Bài này mình gom tất cả những gì một người chơi saxophone cần biết về reed — từ chọn số, nhận biết dăm không hợp, đến thói quen dùng dăm mà mọi người chơi lâu năm đều có.
“Độ” của dăm nghĩa là gì?
Số trên hộp dăm (1.5 — 2 — 2.5 — 3 — 3.5…) chỉ độ cứng của miếng sậy: số càng cao, dăm càng cứng, càng cần nhiều lực hơi để làm nó rung.
- Dăm mềm (số thấp): dễ phát tiếng, hợp người mới — nhưng mềm quá thì tiếng dễ bè, sáng gắt và cao độ không ổn định khi thổi mạnh.
- Dăm cứng (số cao): tiếng dày, đầm và kiểm soát sắc thái tốt — nhưng đòi cột hơi khỏe; chưa đủ lực mà dùng dăm cứng thì tiếng khó ra, nhanh mỏi và bí.
Một lưu ý nhỏ mà nhiều người không biết: cùng một con số, mỗi hãng cứng mềm khác nhau. Số 2.5 của hãng này có thể tương đương số 3 của hãng khác, nên khi đổi hãng dăm, hãy thử lại từ số thấp hơn một nấc thay vì bê nguyên con số cũ sang.
Người mới nên bắt đầu từ số mấy?
Câu trả lời của mình sau nhiều năm dạy: số 2 hoặc 2.5 cho Alto là điểm khởi đầu an toàn cho đại đa số người mới (Tenor cũng tương tự, thiên về 2 nếu hơi bạn chưa khỏe). Lý do rất đơn giản — trong giai đoạn đầu, mục tiêu số một là xây cột hơi và khẩu hình đúng; một chiếc dăm vừa sức giúp bạn tập trung vào điều đó thay vì vật lộn chỉ để tiếng chịu ra.
Rồi theo thời gian, khi cột hơi khỏe lên, bạn sẽ tự cảm thấy dăm cũ “nhẹ” đi — tiếng bắt đầu hơi bè khi thổi đầy hơi, sắc thái mạnh nhẹ khó kiểm soát. Đó là tín hiệu nâng lên nửa số (2 → 2.5, 2.5 → 3). Đừng nhảy cóc nguyên một số; nửa số mỗi lần là đủ để khẩu hình kịp thích nghi. Phần lớn học viên của mình nâng nấc đầu tiên sau khoảng 4–6 tháng.
Dấu hiệu dăm không hợp với bạn
Bảng tự chẩn đoán nhanh — rất đáng dán ở góc phòng tập:
| Triệu chứng | Khả năng cao là |
|---|---|
| Tiếng khó ra, phải rướn; môi và cổ nhanh mỏi; nốt thấp gần như câm | Dăm quá cứng |
| Tiếng bè, mỏng và sáng gắt; cao độ chênh vênh khi thổi mạnh; đầu nốt hay “quạc” | Dăm quá mềm |
| Hôm qua thổi ngon, hôm nay tiếng khác hẳn | Dăm mòn/ngấm nước không đều — đổi chiếc khác |
| Tiếng rè kèm cảm giác rít khó chịu | Dăm sứt mẻ đầu lưỡi — bỏ, không tiếc |
Lưu ý quan trọng: trước khi kết tội chiếc dăm, hãy chắc rằng khẩu hình của bạn không phải thủ phạm — ghì môi quá chặt cho triệu chứng giống hệt dăm cứng. Cách phân biệt đơn giản nhất là thử chính chiếc dăm đó trên hơi của giáo viên, hoặc mang đến một buổi thử âm để được nghe trực tiếp.
Thói quen dùng dăm của người chơi lâu năm
Có vài thói quen nhỏ tách biệt người chơi có kinh nghiệm với người mới, và chúng chẳng tốn kém gì:
Xoay vòng 3–4 chiếc dăm cùng lúc. Đừng thổi một chiếc đến chết rồi mới khui chiếc mới. Dăm là sậy tự nhiên — mỗi chiếc mỗi tính, và dăm cần được “nghỉ” để khô đều giữa các buổi. Đánh số các chiếc dăm, mỗi buổi tập dùng một chiếc theo vòng: dăm bền hơn, và quan trọng hơn — tai bạn học được cách nhận ra sự khác nhau giữa các chiếc dăm, một kỹ năng nghe rất giá trị.
Làm ẩm dăm trước khi thổi, làm khô trước khi cất. Ngậm dăm 30 giây – 1 phút (hoặc nhúng nước sạch) trước khi lắp; sau buổi tập, vuốt nhẹ cho ráo rồi cất vào hộp giữ dăm có bề mặt phẳng thay vì vứt lại vào vỏ nhựa ọp ẹp. Dăm khô cong vênh là lý do số một khiến “hôm qua hay, hôm nay dở”.
Biết khi nào chia tay. Một chiếc dăm chơi đều đặn thọ khoảng 1–3 tuần tùy cường độ. Dấu hiệu về hưu: màu ngả vàng sậm, tiếng tối và mất độ nảy dù đã làm ẩm đúng cách. Dăm là vật tư tiêu hao — tiếc một chiếc dăm già là đánh đổi bằng cả tuần tập với âm thanh sai.
Còn mouthpiece thì sao?
Dăm và mouthpiece (bec kèn) là một cặp đôi — độ mở của mouthpiece quyết định dăm số mấy phát huy tốt nhất. Nguyên tắc ngắn gọn cho người mới: dùng mouthpiece đi kèm kèn (hoặc một mouthpiece học sinh tiêu chuẩn) với dăm 2–2.5 là tổ hợp đã được kiểm chứng; đừng vội đầu tư mouthpiece “xịn” theo thần tượng khi nền tảng chưa vững, vì mouthpiece mở rộng đòi hỏi cột hơi và khẩu hình mà người mới chưa có — kết quả thường ngược mong đợi. Chuyện chọn mouthpiece nâng cao mình sẽ dành riêng một bài khác.
Chiếc dăm phù hợp không phải chiếc đắt nhất, mà là chiếc để bạn quên nó đi — lắp vào, tiếng ra thoải mái, và toàn bộ tâm trí dành cho âm nhạc. Nếu bạn mới bắt đầu và còn phân vân cả chuyện chọn dòng kèn lẫn chọn dăm, cứ mang mọi thắc mắc đến buổi thử âm miễn phí tại MSax – Lê Duy Mạnh Saxophone Center — 39 Hào Nam, Đống Đa, Hà Nội. Thử vài chiếc dăm khác số ngay tại lớp, bạn sẽ tự nghe ra câu trả lời nhanh hơn đọc mười bài viết.
