Vệ sinh và bảo quản kèn saxophone: việc cần làm sau mỗi buổi, mỗi tuần, mỗi năm

Phần lớn hỏng hóc trên một cây saxophone không đến từ va đập. Nó đến từ hơi ẩm — thứ có mặt trong mọi hơi thổi, mỗi ngày, suốt nhiều năm.

Khi bạn thổi, hơi thở mang theo hơi nước đọng lại trong lòng kèn và trên mặt pad. Cây kèn cất đi khi còn ẩm sẽ bị mục pad, ố lớp mạ và ám mùi. Không có gì hỏng ngay trong một tuần, và đó chính là lý do việc này dễ bị bỏ qua cho tới lúc phải mang đi sửa.

Sau mỗi buổi thổi: khoảng ba phút

Đây là phần quan trọng nhất, và cũng là phần ngắn nhất.

1. Tháo reed ra trước tiên. Reed để nguyên trên mouthpiece sẽ giữ ẩm, cong vênh và nhanh hỏng. Lau khô rồi cất vào hộp đựng reed phẳng.
2. Kéo swab qua thân kèn. Thả dây từ đầu loe, kéo qua vài lần cho tới khi vải ra khô. Cổ kèn cần một swab nhỏ riêng — đây là chỗ đọng nước nhiều nhất và cũng là chỗ hay bị quên nhất.
3. Lau mặt ngoài bằng khăn mềm khô. Mồ hôi tay có tính axit nhẹ, để lâu sẽ ăn vào lớp mạ, rõ nhất ở những chỗ tay hay tì.
4. Đừng đóng hộp khi kèn còn ẩm. Để mở vài phút cho khô hẳn. Hộp kín và một cây kèn ẩm là điều kiện tốt nhất cho nấm mốc.

Nếu chỉ làm được một việc trong bốn việc trên, hãy làm việc thứ hai.

Mỗi tuần

Rửa mouthpiece bằng nước ấm. Nước ấm, không phải nước nóng: nhiệt cao làm ebonite biến màu và có thể làm cong. Dùng bàn chải mềm cọ nhẹ bên trong rồi để khô tự nhiên.

Lau các khớp nối. Chỗ tiếp giáp giữa cổ kèn và thân là nơi bụi và cặn bám lại, và cũng là nơi quyết định độ kín hơi.

Kiểm tra nhanh các nút bấm. Bấm từng nút, nghe tiếng đóng. Tiếng lạch cạch lớn hơn bình thường thường là dấu hiệu nút chặn bị mòn.

Vài tháng một lần

Kiểm tra pad. Đặt một tờ giấy mỏng dưới mặt pad, đóng nút lại rồi kéo giấy ra. Kéo ra quá dễ nghĩa là pad không còn kín. Làm lần lượt vài nút hay dùng nhất.

Siết lại ốc lỏng. Rung động khi chơi làm ốc tự nới ra theo thời gian. Siết vừa tay, không siết chặt.

Tra dầu cho trục. Một giọt nhỏ ở mỗi trục, rồi lau sạch phần thừa. Dầu thừa hút bụi và tạo thành lớp cặn, nên ở đây ít tốt hơn nhiều.

Cất giữ

• Tránh nhiệt và nắng trực tiếp. Không để kèn trong cốp xe hay gần cửa kính. Nhiệt làm keo giữ pad mềm ra, và pad bong keo là một trong những hỏng hóc tốn kém nhất.
• Tránh ẩm. Khí hậu miền Bắc vào mùa nồm là môi trường khắc nghiệt với nhạc cụ hơi. Một gói hút ẩm trong hộp giúp được nhiều hơn người ta tưởng.
• Luôn cất trong hộp. Kèn dựng ở chân đế trông đẹp, nhưng bụi bám vào lỗ thoát hơi và mặt pad là chuyện có thật.

Nếu để lâu không dùng, nên lấy ra thổi vài phút mỗi vài tuần. Một cây kèn nằm im nhiều tháng thường cần chỉnh lại khi lấy ra.

Ba việc không nên tự làm

Có ranh giới rõ giữa bảo dưỡng và sửa chữa. Ba việc dưới đây thuộc về thợ:

• Nắn cần bấm bị cong. Kim loại chỉ chịu được một số lần uốn, và mỗi lần nắn sai làm lần sau khó hơn.
• Thay pad. Việc này cần canh chỉnh độ cao và độ nghiêng; thay một pad sai làm lệch cả cụm nút quanh nó.
• Đánh bóng bằng hoá chất. Nhiều loại thuốc đánh bóng ăn mòn lớp mạ mỏng, và không có cách nào hoàn lại.

Khi nào cần mang đi thợ

Bốn dấu hiệu nên đi kiểm tra thay vì tự xử lý:

• Một nốt bị xì hơi dù bấm đúng, đặc biệt ở quãng thấp.
• Phải bóp mạnh hơn bình thường mới ra tiếng.
• Có tiếng rè kim loại khi bấm nút.
• Tiếng kèn đổi rõ rệt mà đổi reed không giải quyết được.

Điểm cuối đáng chú ý nhất: nhiều người đổi hết reed này tới reed khác trong khi vấn đề nằm ở một pad hở. Nếu bạn đã thử nhiều loại dăm mà tiếng vẫn không đúng, xem thêm cách chọn độ dăm và những nguyên nhân làm tiếng kèn mất độ ấm trước khi kết luận là do dăm.

Điều đáng nhớ nhất

Ba phút sau mỗi buổi thổi có giá trị hơn một lần tổng vệ sinh mỗi năm. Bảo dưỡng nhạc cụ hơi là việc của thói quen, không phải của chiến dịch — và cây kèn được lau khô đều đặn sẽ giữ được tiếng lâu hơn hẳn một cây kèn đắt tiền bị bỏ ẩm trong hộp.